काठमाण्डौ ।
आज, २०८२ भदौ १० गते मंगलबार, हिन्दू धर्मावलम्बी महिलाहरूको महान चाड हरितालिका तीज मनाउँदैछन्। यो पर्व केवल व्रतका लागि होइन, पार्वती-शिवको अनन्त प्रेम, आस्था र महिलाको सशक्तीकरणको प्रतीक हो।
१. किम्बदन्ती र पौराणिक कथा
हरितालिका तीज नाम पनि आफ्नो कथामा लुकेको तथ्य बोकेको छ—“हरित” (हरायो) र “आलिका” (सखी) शब्द मिलेर बनेको हो, जसले पार्वतीलाई अगाडि बढाउन उनको सखीले उनको अपहरण गरेको कथा भन्ने जनाइन्छ। पार्वतीले गम्भीर तपस्या र निर्जला (बिहीन) व्रत गरी भगवान शिवसँग भएको एक्चेष्टपूर्ण मिलनको परम्परा हो ।
२. आध्यात्मिक र धार्मिक महत्त्व
हरितालिका तीजको मुहूर्त—भदौ शुक्ल त्रितीय ( मंगलबार)—शिव–पार्वतीको दैवी बन्धनको याद दिलाउने दिन हो। महिलाहरूले निर्जला व्रत राख्छन्, पवित्र स्नान गर्दछन्, र शिव–पार्वतीको पूजा गरी आफ्नो पति वा भावी पतिको दीर्घायु र सौभाग्यको कामना गर्दछन् ।
३. सामाजिक र सांस्कृतिक रंग
यो पर्व महिलाबीचको सहयोग र एकताको समय हो। “दर खाने दिन” मा महिलाहरू एकत्रित हुन्छन्—गीत, संवाद, स्वादिलो खाना, मेहँदी र हरियो–रातो पहिरनले वातावरण झिलिमिली हुन्छ। यो तीजलाई “नेपाल महिला पर्व” वा “महिलाको आकांक्षा पर्व” पनि भनिन्छ ।
४. सांगीतिक र सांस्कृतिक स्वरूप
हरितालिकाले केवल पूजा नभई महिलाको आवाज र शक्ति पनि प्रस्तुत गर्दछ। तीजका गीतहरू अब सामाजिक अवस्थाप्रति प्रश्न उठाउँछन्। “पीडाको कविता” जस्ता गीतहरूले महिलाको अनुभवलाई व्यक्त गर्छन् ।
५. व्रत–संस्कार र समाज सुधार
व्रतले अनुशासन लिन्छ, परम्परा स्थिर हुन्छ। तर अहिले तीजले महिलाको अधिकार बारे आवाज उठाउने माध्यम पनि बनेको छ। गीत र संवादहरूले पारदर्शिता, समानता, महिला सशक्तीकरणका पक्षमा चेतना जगाउँछन् ।
नयाँ युगका तीज–पश्चात
पहिले जहाँ तीज दिर्ग पवित्र प्रेमको उत्सव थियो, आज यो आध्यात्मिक स्वतन्त्रता, आत्म-साक्षात्कार र महिला अधिकारको मनाउन पर्ने पर्व पनि बनेको छ।
यो पर्वले मात्र हिन्दू रूपटूकदैछ, तर नारी–एकता, सामाजिक सशक्तीकरण र सांस्कृतिक नवजीवन ल्याउने शक्ति पनि दिएको छ।
-
Jigyasanepal
