जिज्ञासा नेपाल, वैशाख १८, २०८२ (मे १, २०२५)

आज अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस– ‘मे दिवस’ विश्वभर श्रमिकको अधिकार, सम्मान र योगदानको कदर गर्दै विविध कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ। नेपालसहित सयौँ देशमा सार्वजनिक बिदा दिइने यो दिवस मजदुरहरूका ऐतिहासिक संघर्ष, बलिदान र प्राप्त अधिकारको सम्झना हो।

इतिहासले लेखेको रगतको मूल्यमा आएको अधिकार

१८८६ मे १ मा अमेरिकाको शिकागो शहरमा हजारौँ मजदुरहरूले ८ घण्टे कार्य समयको माग गर्दै आन्दोलन चाले। उनीहरूको सोही आन्दोलनमा प्रहरीद्वारा गरिएका गोली प्रहार र हिंसात्मक दमनको प्रतिरोधमा पछि हजारौँ मजदुरहरू सडकमा उत्रिए। आन्दोलनकै क्रममा कयौँ मजदुरहरूले ज्यान गुमाए।

यस ऐतिहासिक बलिदान र संघर्षको स्मृतिमा सन् १८८९ मा फ्रान्सको पेरिसमा अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सम्मेलनले मे १ लाई मजदुर दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्‍यो। त्यसयता हरेक वर्ष यो दिनलाई श्रमिकहरूको एकता, अधिकार र सम्मानको प्रतीकका रूपमा मनाइँदै आएको छ।

श्रमिक आन्दोलन : तब र अब

ती वर्षको आन्दोलनले ८ घण्टे कार्य समय, न्यूनतम पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल र श्रमिक संगठनको हक जस्ता अधिकार सुनिश्चित गर्‍यो। तर आज पनि, संसारभर करोडौँ श्रमिकहरू न्यूनतम पारिश्रमिक नपाएर, सामाजिक सुरक्षाबाट वञ्चित भएर, जोखिमपूर्ण अवस्थामा काम गर्न बाध्य छन्।

नेपालमा पनि हालसम्म श्रमिक हकको सम्पूर्ण कार्यान्वयन भएको छैन। श्रम ऐन र श्रमिक कल्याण कोषको व्यवस्था भए तापनि अधिकांश श्रमिकहरू अनौपचारिक क्षेत्रमा छन्। मेला, कारखाना, निर्माण क्षेत्र, होटल र यातायात क्षेत्रका मजदुरहरू अझै पनि श्रम शोषणको सिकार भइरहेका छन्।

भक्तपुरदेखि पोखरासम्म : श्रमिकको जीवन अझै कठिन

श्रमको सम्मानको कुरा गर्ने राज्य, सरकार र नीतिनिर्माताहरूको प्रतिबद्धता व्यवहारमा देखिँदैन। भक्तपुरका इट्टाभट्टा मजदुरदेखि पोखराका होटल श्रमिक, विराटनगरका उद्योगकर्मी वा काठमाडौंबाट खाडी गएका युवा-सबै श्रमिकको साझा पीडा हो : काम छ, तर अधिकार छैन।

दैनिक १२–१४ घण्टा श्रम गरेर पनि राम्रो पारिश्रमिक नपाउने, बीमा सुविधा नपाउने, चाडपर्वमा बिदा र बोनस नपाउनेजस्ता समस्याहरूले श्रमिकहरू थिचिएका छन्।

श्रमिक आन्दोलनको नयाँ युगको सुरुवात चाहिन्छ

आजको दिन, मे दिवस, केवल समारोह गर्ने दिन होइन। यो दिवस राज्य, समाज र प्रत्येक संस्थाले श्रमिकलाई ‘इञ्जिन’ होइन, ‘मानव’का रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्ने संकल्प गर्ने दिन हो। नेपाली श्रमिकले आज देशभित्र मात्र होइन, देशबाहिर समेत राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिइरहेका छन्। तर, उनीहरूको त्यही योगदान राज्यले सम्मान गर्न ढिला गरिरहेको छ।

नयाँ सन्देश : श्रमको सम्मान, श्रमिकको सुरक्षा

यस वर्षको मे दिवस हामीलाई स्मरण गराउँछ : श्रमिकको सम्मानविना समृद्ध नेपाल सम्भव छैन। श्रमिकका अधिकारको रक्षा गर्न, सामाजिक सुरक्षा अनिवार्य बनाउने र श्रमिक नीतिलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्न राज्यको गम्भीर प्रतिबद्धता आवश्यक छ।

• Jigyasanepal