काठमाडौं । केही वर्षअघिसम्म साँझपख गाउँका चौर, शहरका गल्ली र विद्यालयका मैदान बालबालिकाको हाँसोले भरिन्थे। डन्डीबियो, लुकामारी, फुटबल र कागजका चङ्गाले उनीहरूको संसार रंगीन बनाउँथ्यो। अहिले दृश्य फेरिएको छ। धेरै बालबालिकाको संसार मोबाइलको सानो पर्दाभित्र सीमित हुँदै गएको छ।

घरभित्रै चुपचाप मोबाइल हेरेर बस्ने बालबालिकाको संख्या बढ्दो छ। अभिभावक व्यस्त छन्, बालबालिका मोबाइलमा हराइरहेका छन्।

“मोबाइल नदिए खाना नै खाँदैन”

काठमाडौंकी एक गृहिणी सविना तामाङ भन्छिन्, “छोराले मोबाइल नपाए रोइरहन्छ। खाना खुवाउन पनि मोबाइल देखाउनै पर्छ।”

यो समस्या सविनाको मात्रै होइन। अहिले धेरै अभिभावक बालबालिकालाई चुप गराउन मोबाइललाई ‘सजिलो उपाय’ बनाइरहेका छन्। सुरुमा केही मिनेटका लागि दिइएको मोबाइल विस्तारै घण्टौँसम्म प्रयोग हुन थालेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार अत्यधिक मोबाइल प्रयोगले बालबालिकाको व्यवहार, मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक विकासमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।

घट्दै खेलकुद र सामाजिक सम्बन्ध

बालबालिका पहिले साथीभाइसँग खेल्थे, झगडा गर्थे, रमाउँथे अनि समाज सिक्थे। अहिले उनीहरू भर्चुअल दुनियाँमा बढी समय बिताइरहेका छन्।

विद्यालयका शिक्षकहरू भन्छन्— कक्षामा ध्यान नदिने, चाँडै रिसाउने, एक्लै बस्न खोज्ने र पढाइमा कमजोर हुने समस्या बढ्दै गएको छ।

बाल मनोविद्हरूका अनुसार लामो समय स्क्रीन हेर्दा बालबालिकामा चिडचिडापन, निद्राको समस्या, एकाग्रता कमी र सामाजिक दूरी बढ्न सक्छ।

अभिभावक पनि उत्तिकै जिम्मेवार

विशेषज्ञहरू भन्छन्— समस्या केवल मोबाइल होइन, प्रयोगको तरिका हो।

अहिले धेरै परिवारमा एउटै दृश्य देखिन्छ— बुबा मोबाइलमा, आमा मोबाइलमा र बच्चा पनि मोबाइलमै। परिवारभित्र संवाद घट्दै गएको छ।

बालबालिकाले देखेको व्यवहार नै सिक्ने भएकाले अभिभावक स्वयंले डिजिटल अनुशासन अपनाउनुपर्ने सुझाव विज्ञहरूको छ।

समाधान के हुन सक्छ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार बालबालिकालाई पूर्ण रूपमा मोबाइलबाट टाढा राख्न सम्भव छैन। तर प्रयोगको समय, सामग्री र उद्देश्य नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

उनीहरूका अनुसार—

निश्चित समयभन्दा बढी मोबाइल प्रयोग गर्न नदिने

परिवारसँग बसेर संवाद गर्ने

खेलकुद र बाहिरी गतिविधिमा सहभागी गराउने

सुत्नुअघि मोबाइल प्रयोग रोक्ने

शैक्षिक सामग्रीलाई प्राथमिकता दिने

जस्ता उपाय प्रभावकारी हुन सक्छन्।

हराउँदै गएको बाल्यकाल

प्रविधि आधुनिक जीवनको आवश्यकता हो। तर आवश्यकता र लतबीचको दूरी निकै सानो हुन्छ।

मोबाइलले बालबालिकालाई जानकारीको संसार दिएको छ, तर यही पर्दाले उनीहरूको बाल्यकाल, खेलमैदान र सामाजिक सम्बन्ध खोस्दै त छैन?

आजको समाजले यही प्रश्न गम्भीर रूपमा सोच्नुपर्ने बेला आएको छ।

• Jigyasanepal