काठमाण्डौ ।

जनै पूर्णिमा (Gunhi Punhi / Janai Purnima)

आजको दिन नेपाली हिन्दू ब्राह्मण, क्षत्री र वैश्य समुदायका पुरुषहरूले आफ्नो पुरानो जनै (पवित्र धागो) परिवर्तन गरेर नयाँ जनै धारण गर्ने परम्परा पर्वका रूपमा मनाइन्छ ।

नयाँ जनैलाई सुरक्षा र पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ। यस दिन मानिसहरू बिहानै स्नान गरी पवित्र नदी, पोखरी वा गोसाइकुण्ड जस्ता स्थानमा भेट्ने गर्दछन् ।

रक्षा-बन्धन (Raksha Bandhan)

जनै पूर्णिमासँगै मनाइने रक्षा–बन्धन पर्वमा दिदी–भाईबीचको माया र संरक्षणको सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्दै हामीहरूले दामनामा धागो बाँधेर सुरक्षाको आशीर्वाद दिन्छौं ।

“क्वाटी खाने दिन” (Kwati Punhi)

यो पर्वको उल्लेखनीय परम्परा हो—क्वाती भन्ने पौष्टिक मिश्रित खाना खाए। यो नौ प्रकारका अंकुरित दालबाट बनेको सुप हो जसले वर्षाकालीन उम्दा पोषण र ऊर्जाको अभाव पूर्ति गर्छ ।

ग्रामीण समुदायमा यो दिन विशेष गरी कृषकहरूलाई थकाई कम गर्न र ऊर्जामा वृद्धि ल्याउन प्रेरित गर्छ ।

जनै पूर्णिमा (श्रावण शुक्ल पूर्णिमा): धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व

पौराणिक एवं धार्मिक जडानहरू

• हिंदू ब्राह्मण, क्षत्री र वैश्य समुदायका पुरुषहरूले ब्रतबन्ध (उपनयन) पश्चात यज्ञोपवीत धारण गर्छन्। जनै परिवर्तनले पवित्रता र धार्मिक जिम्मेवारीको नवजीवन प्रारम्भ गर्छ।
  
• पद्यानुसार, जनैका डोराहरू ब्रम्हा, विष्णु, महेश्वर, र कर्म, उपासना तथा ज्ञानका प्रतीक मानिन्छन् — धार्मिक ज्ञान र नैतिक व्यवहारको परिचायक।
  

परम्परा र मान्यताहरू

• जनैधी धारण गर्नुपूर्व विधिपूर्वक स्नान गरी, गुरु/पुरोहितद्वारा मन्त्रित धागो बाँधिन्छ। यसलाई ‘वेदारम्भ’ वा ‘ब्रह्मयज्ञ’को आरम्भ माना हुन्छ।
  
• जनैसँगै ‘दोरो’ बाँधिने प्रचलनले भाइ–बहिनीको प्रेम र रक्षा सम्बन्धको प्रतीक स्थापित गरेको छ।
  

पौराणिक कथानक

• एक किंवदन्तीअनुसार, सत्ययुगमा गुरु बृहस्पति दानवराज बलि बाँधेर देवताहरुलाई सुरक्षा दिएका थिए — यसै कारण रक्षा बन्धनको बन्धन चलन स्थापित भएको मानिन्छ।
  

स्वास्थ्य र सामुदायिक उत्सव

• नेवारी समुदायमा यो दिन ‘क्वाती’ (नौ प्रकारका अंकुरित दालबाट बनेको सुप) खाइन्छ, जसले मनसुन समयमा थकित शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ।
  
• यो पर्व भारत र नेपालमा व्यापक रूपमा मनाइने धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक उत्सवसमेत हो।

यसरी, जनै पूर्णिमा मात्र होइन — संस्कृति, ब्रह्मीय धर्म, भाइ–बहिनी प्रेम, स्वास्थ्य, र परम्परागत लोक जीवनको एक अनिवार्य सम्झना हो।

• Jigyasanepal