काठमाण्डौ ।
मानव अधिकार भनेको के हो?
मानव अधिकार भनेको प्रत्येक व्यक्तिले जन्मसिद्ध रूपमा पाउने प्राकृतिक, कानूनी, र नैतिक अधिकारहरू हुन्। यी अधिकारहरूले मानिसलाई समानता, स्वतन्त्रता, र न्याय सुनिश्चित गर्छन्। मानव अधिकारहरू जात, धर्म, लिंग, वर्ग, भाषा, वा राजनीतिक आस्थामा आधारित विभेदबिना सबैलाई लागू हुन्छन्।
मानव अधिकारका प्रमुख विशेषताहरू
1. सार्वभौम: मानव अधिकार सबै मानिसका लागि समान छन्।
2. अविभाज्य: कुनै अधिकार अरू अधिकारबाट अलग गर्न सकिँदैन।
3. अनिवार्य: यी अधिकारहरू राज्य, समाज, र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले सुरक्षित गर्नुपर्छ।
4. समानता र स्वतन्त्रता: सबैलाई समान अवसर र स्वतन्त्रता प्रदान गर्ने आधार।
मानव अधिकारका उदाहरणहरू
जीवनको अधिकार
शिक्षाको अधिकार
स्वास्थ्य सेवाको पहुँच
विचार तथा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता
न्याय प्राप्त गर्ने अधिकार
लैङ्गिक समानता
मानव अधिकारका काम र कर्तव्य
मानव अधिकारको संरक्षण र सम्वर्द्धनमा मुख्यत: निम्न जिम्मेवारीहरू पर्छन्:
1. सरकारको भूमिका
मानव अधिकार सुनिश्चित गर्न कानुन बनाउने।
नागरिकहरूको सुरक्षा र सम्मानको प्रत्याभूति दिने।
न्याय प्रणालीलाई सुदृढ बनाएर मानव अधिकार उल्लङ्घन रोक्ने।
2. समाजका कर्तव्य
सबै समुदायले एकअर्काको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ।
विभेद र असमानताविरुद्ध सचेतना फैलाउनुपर्ने।
बालबालिका, महिला, वृद्ध, र कमजोर वर्गको हक अधिकारको सुरक्षा गर्नुपर्ने।
3. व्यक्तिगत जिम्मेवारी
आफ्नो अधिकारको उपयोग गर्दा अरूको अधिकारमाथि हानि नगर्ने।
सबैलाई समान दृष्टिकोणले हेर्ने।
मानव अधिकार उल्लङ्घन भएका घटना प्रति प्रतिरोध गर्ने।
नेपालमा मानव अधिकारको अवस्था
नेपालमा मानव अधिकारको संरक्षणका लागि विभिन्न कानूनी र संस्थागत पहल गरिएका छन्। संविधानले नै नागरिकका मौलिक हकहरूको प्रत्याभूति गरेको छ।
तर, निम्न चुनौतीहरू अझै समाधान हुन बाँकी छन्:
महिला हिंसा
जातीय विभेद
बालबालिका र कमजोर वर्गमाथिको शोषण
न्याय सम्पादनमा ढिलासुस्ती
नेपालले २०७५ सालदेखि मानव अधिकार पुरस्कारको व्यवस्था गर्दै आएको छ, जसले मानव अधिकारको क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने व्यक्तिहरूलाई सम्मानित गर्दै आएको छ। यस वर्ष पुरस्कार वितरण स्थगित भए पनि त्यसलाई नियमित बनाउने तयारी भइरहेको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार दिवसको महत्व
प्रत्येक वर्ष डिसेम्बर १० का दिन अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार दिवस मनाइन्छ। यस दिन १९४८ मा संयुक्त राष्ट्र संघले विश्वव्यापी मानव अधिकार घोषणापत्र पारित गरेको थियो।
यस वर्षको नारा “हाम्रो अधिकार, हाम्रो भविष्य र अहिले” रहेको छ, जसले सबैलाई मानव अधिकारको महत्वप्रति सचेत बनाउँछ।
मानव अधिकारको सम्मान र संरक्षण सबैको दायित्व हो
। सबैले जिम्मेवारीपूर्वक आफ्नो हक प्रयोग गर्दा मात्र समतामूलक र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।
- Jigyasa media
