काठमाडौं, चैत्र ९ – ‘हिमनदी संरक्षण’ भन्ने नाराका साथ आज विश्वभर पानी दिवस मनाइँदै छ। जलवायु परिवर्तन, बढ्दो सहरीकरण, अनियन्त्रित जल उपयोग तथा पानीको स्रोतहरूमा पर्ने दबाबका कारण विश्वव्यापी रूपमा पानी संकट गहिरिँदै गएको छ। यस्तो परिस्थितिमा पानी दिवसले जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने विश्वास गरिएको छ।

जलवायु परिवर्तन र पानी संकट

हालैका वर्षहरूमा ग्लोबल वार्मिङको प्रभावले हिमनदीहरू खुम्चिँदै गएका छन्, जसले मानव जीवन र पारिस्थितिकी प्रणालीमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। पानी स्रोतहरूको दिगो उपयोग सुनिश्चित गर्न जल व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने विज्ञहरू बताउँछन्।

पानीको तथ्यांक र वर्तमान अवस्था

विश्वभर ९७.५% पानी समुद्रमा रहेको छ, जुन पिउनयोग्य छैन। कुल उपलब्ध पानीमध्ये केवल २.५% मात्र मानव उपभोगका लागि उपयुक्त छ। नेपालजस्तो जलस्रोतमा धनी देशमा पनि उचित व्यवस्थापनको अभावका कारण सर्वसाधारणले शुद्ध खानेपानी पाउन कठिनाइ भोग्नुपरेको छ।

नेपालमा प्रतिव्यक्ति औसत जल उपभोग क्षमता ३,६०० घनमिटर रहेको भए पनि वास्तविक उपभोग दर भने प्रतिव्यक्ति ३९३.५ घनमिटर मात्र छ। भूमिगत जल दोहन, अतिक्रमण तथा जलस्रोतको अव्यवस्थित प्रयोगका कारण भविष्यमा पानीको समस्या गहिरिन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

जल संरक्षणका उपायहरू

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार विश्वभर कुल उपलब्ध पानीको ४०–६०% चुहावट वा दुरुपयोग हुने गरेको छ। नेपालमा पनि वर्षात्को पानी संकलन तथा पुनःचार्ज प्रणालीलाई सुदृढ गर्न आवश्यक देखिएको छ।

नेपाल सरकारले पानी र ऊर्जाबीचको अन्तरसम्बन्धलाई उजागर गर्ने, जलस्रोतको उचित उपयोग सुनिश्चित गर्ने तथा पानी संकट समाधानका लागि दीर्घकालीन नीतिगत बहस अघि बढाउने उद्देश्यले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ।

जलवायु परिवर्तनको असर बढ्दै गएको वर्तमान अवस्थामा जलस्रोत संरक्षण र हिमनदी संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता रहेको विज्ञहरू बताउँछन्। पानी दिवस जस्ता अवसरहरूले जल संरक्षणको महत्त्वबारे सचेतना फैलाउने तथा प्रभावकारी नीति निर्माणको दिशामा अगाडि बढ्ने अवसर प्रदान गर्ने विश्वास गरिएको छ।

• Jigyasa media