काठमाण्डौ । आज फागु पूर्णिमा अर्थात रङ्गहरुको पर्व होली मनाइँदै छ । फागु पूर्णिमा अर्थात् होली, हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि मात्र नभई सामाजिक सद्भाव र मेलमिलापको प्रतीकको रूपमा स्थापित महत्वपूर्ण पर्व हो। नेपाल र भारतलगायत विभिन्न देशमा मनाइने यस पर्वको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक पृष्ठभूमि गहिरो र रोचक छ। यो आज नेपालको पहाडमा मनाउँदै छ भने तराईमा भोलि मनाइन्छ ।

इतिहास र किम्बदन्ती

फागु पूर्णिमाको उत्पत्ति पुराणहरूमा विभिन्न कथासँग जोडिएको पाइन्छ। प्रमुखतः हिरण्यकश्यप, प्रह्लाद र होलिकासँग सम्बन्धित किम्बदन्ती सबैभन्दा प्रचलित छ। पौराणिक कथाअनुसार, हिरण्यकश्यप अहंकारी राजा थिए जसले आफूलाई भगवान ठान्थे। तर उनका छोरा प्रह्लाद भगवान विष्णुको भक्त थिए। यो स्वीकार्न नसकेका हिरण्यकश्यपले प्रह्लादलाई मार्ने अनेक प्रयास गरे। अन्ततः, आफ्नी बहिनी होलिकालाई प्रह्लादलाई जलाउन आदेश दिए।

होलिकासँग ब्रह्माको वरदान थियो कि आगोले उनलाई जलाउँदैन, तर जब उनले प्रह्लादलाई काखमा लिएर आगोमा बसिन्, भगवान विष्णुको कृपाले प्रह्लाद बाँच्न सफल भए र होलिका नै भष्म भइन्। त्यसबेलादेखि असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा यो पर्व मनाउन थालिएको हो।

समाजमा होलीको महत्व

होलीलाई रङ्गहरूको पर्व मानिन्छ। यस दिन विशेषगरी आपसी वैमनस्य हटाउने, पुराना गुनासा मेटाउने, पारिवारिक एवं सामाजिक सम्बन्ध मजबुत बनाउने अवसरका रूपमा लिइन्छ। नेपालमा होलीको विशेष प्रभाव देख्न पाइन्छ, जहाँ विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका, तराई क्षेत्र र पहाडी भेगमा आ-आफ्नै शैलीमा यस पर्व मनाइन्छ।

काठमाडौं उपत्यकामा बसन्तपुर दरबार क्षेत्र र ठमेल जस्ता स्थानहरू होलीको मुख्य केन्द्र बन्छन्। त्यस्तै, पहाडी भेगमा पारिवारिक जमघटमा होली खेल्ने चलन छ। तराईमा भने विशेषतः दोस्रो दिन बढी उल्लासका साथ होली मनाइन्छ, जहाँ आपसी सद्भाव झल्काउने गीत-संगीतसहित उत्सव धुमधामका साथ मनाइन्छ।

होली र समसामयिक परिवेश

हालका वर्षहरूमा होली मनाउने तरिका धेरै परिवर्तन भएको छ। रङ्गको अत्यधिक प्रयोग, पानीको दुरुपयोग, मदिरा सेवन तथा अभद्र व्यवहारका घटनाले यस पर्वको पवित्रता फिका पार्ने खतरा बढाएको छ। त्यस्तै, विभिन्न रासायनिक रङ्गहरूले छालामा नकारात्मक असर पार्ने भएकाले प्राकृतिक रङ्गको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरिनुपर्छ।

सद्भाव र सहिष्णुताको पर्वका रूपमा होलीलाई प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ। नेपाली समाज बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक र बहुभाषिक रहेको सन्दर्भमा यस्तो पर्वहरूले सामाजिक ऐक्यबद्धता अझ मजबुत बनाउन सक्छ।

तपाईंलाई जिज्ञासा नेपालको आह्वान

रङ्गहरूको पर्व होली आपसी मेलमिलाप, सामाजिक सद्भाव र आत्मीयताको पर्व हो। यसलाई मर्यादित रूपमा मनाऔं, जबरजस्ती नगरीकन, सबैको स्वतन्त्रतालाई सम्मान गर्दै उत्सव मनाऔं।

रसायनयुक्त रङ्गको प्रयोगबाट जोगिऔं, प्राकृतिक रङ्गहरू अपनाऔं।

मर्यादित रूपमा पर्व मनाउँदै कसैलाई असहज नबनाऔं।

सार्वजनिक स्थान र ऐतिहासिक सम्पदाहरूको संरक्षण गरौँ।

होलीको रङ्गहरूले हामी सबैको जीवनमा नयाँ उमंग, उत्साह र सकारात्मक ऊर्जा ल्याओस्। शुभ फागु पूर्णिमा !

• Jigyasa media