१ भदौ २०८३, सोमबार | काठमाडौं

आज श्रावण शुक्ल पञ्चमी। देशभर नाग देवताको पूजा–आराधना गर्दै नाग पञ्चमी पर्व मनाइँदैछ। वैदिक सनातन परम्परादेखि मनाइँदै आएको यो पर्व धार्मिक आस्था मात्र नभई संस्कृति, प्रकृति र पर्यावरण संरक्षणसँग समेत जोडिएको छ। 

नाग पञ्चमीका दिन घरको मूल ढोकामाथि नागको चित्र टाँस्ने, दूध, अक्षता, दुबो, फूललगायत पूजा सामग्री चढाउने परम्परा छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यसो गर्दा घरपरिवारलाई सर्प, बिच्छी, आगलागी, चट्याङलगायतका विपत्तिबाट सुरक्षा मिल्ने विश्वास गरिन्छ। 

आठ नागको पूजा

नागका बाह्र नाम उल्लेख भए पनि नाग पञ्चमीमा विशेषगरी अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शंख गरी आठ नागको पूजा गर्ने परम्परा छ। पूजापछि नागको चित्र घरको मूल ढोकामाथि टाँसिन्छ। यस दिन खेतबारी खनजोत नगर्ने तथा सर्पलगायत घिस्रने जीवलाई नमार्ने मान्यता पनि छ। 

नागपोखरीदेखि टौदहसम्म विशेष पूजा

नाग पञ्चमीका अवसरमा काठमाडौंको नागपोखरी, टौदह, नागदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरी लगायत देशभरका नागस्थान, कुण्ड तथा पोखरीमा विशेष पूजा गरिन्छ। भक्तजनले नाग देवतालाई दूध, अक्षता, दुबो, खीर, रोटी तथा फूल चढाएर पूजा गर्ने गरेका छन्। काठमाडौं उपत्यकाका नागपोखरी र टौदहमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने गर्छ। 

धार्मिक र पौराणिक महत्त्व

सनातन परम्परामा नागलाई शक्तिशाली र पवित्र जीवका रूपमा सम्मान गरिन्छ। भगवान् विष्णु शेषनागको शय्यामा विराजमान हुने तथा भगवान् शिवको गलामा वासुकी नाग रहने धार्मिक मान्यता छ।

नाग पञ्चमीका दिन नागको पूजा गर्दा सर्पदंशको भयबाट मुक्ति, परिवारको सुरक्षा, वर्षा तथा समृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ। ज्योतिषीय मान्यतामा नाग पूजा सर्पदोष तथा नागसम्बन्धी दोष शान्तिका लागि समेत महत्वपूर्ण मानिन्छ।

संस्कृतिसँग जोडिएको पर्व

नेपाली समाजमा नाग पञ्चमीका दिन नागको चित्र घरको ढोकामाथि टाँस्ने चलन पुस्तौँदेखि कायम छ। नागलाई वर्षा र जलका संरक्षकका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले नेपाली समाजमा प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मानलाई समेत देखाउँछ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि नाग पञ्चमीलाई नाग देवताको पूजा गर्दै वर्षा र समृद्धिको कामना गर्ने पर्वका रूपमा उल्लेख गरेको छ। 

पर्यावरणीय महत्त्व पनि उत्तिकै

नाग पञ्चमीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सर्प संरक्षण र जैविक सन्तुलन हो। सर्पले मुसा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। त्यसैले सर्पलाई नमार्ने र जीवजन्तुप्रति सम्मान गर्ने सांस्कृतिक सन्देशले जैविक विविधता संरक्षणमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ।

यस अर्थमा नाग पञ्चमी केवल पूजा र धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन। धर्म, संस्कृति, प्रकृति र पर्यावरण संरक्षणलाई एउटै सूत्रमा जोड्ने नेपाली मौलिक पर्वका रूपमा पनि यसलाई लिन सकिन्छ।

• Jigyasanepal