काठमाण्डौ । नेपाली समाजको सांस्कृतिक–धार्मिक परम्परामध्ये कुशे औँसी अथवा बुबाको मुख हेर्ने औँसीलाई विशेष स्थान छ। यो दिन सिर्फ एउटा चाड मात्र होइन, पुस्तौंदेखि बुबाप्रतिको आदर, सम्झना र श्रद्धा व्यक्त गर्ने गहिरो भावनाको प्रतीक बनेको छ।

✦ किम्बदन्ती र धार्मिक महत्व

कुशे औँसी नामकरण स्वयंमा गहिरो धार्मिक सन्दर्भ बोकेको छ। आजको दिन घर–घरमा कुश (पवित्र दूबो घाँस) भित्र्याइन्छ, जसलाई देवताको आसन मानिन्छ। पुराणअनुसार कुश विना कुनै धार्मिक क्रियाकलाप शुद्ध मानिँदैन। त्यसैले आजलाई कुशे औँसी भनिएको हो।

यसै दिनलाई बुबाको मुख हेर्ने औँसी पनि भनिन्छ। बुबा जीवित छन् भने टिका–माला लगाइदिने, मिठो–मिठो परिकार खुवाउने परम्परा छ। बुबा दिवंगत भएमा तीर्थस्थलमा गई पिण्डदान, श्राद्ध वा तर्पण गरेर पितृलाई सम्झने परम्परा प्रचलित छ। हिन्दू दर्शनले पितालाई "धरतीका देवता" भनेको छ—आमा देवत्वको स्वरूप हुन् भने बुबा पालनकर्ताको रूप हुन्।

✦ पितृ ऋण र मानवीय बोध

नेपाली संस्कृतिमा त्रिविध ऋण को चर्चा पाइन्छ—

१. देव ऋण

२. ऋषि ऋण

३. पितृ ऋण

यीमध्ये पितृ ऋण तिर्न नसकी कुनै जीवन पूर्ण हुँदैन भनिन्छ। आजको दिन, बुबाप्रतिको कर्तव्य सम्झाउने र जीवनदायिनी योगदानको कदर गर्ने अवसर हो।

जीवनको दार्शनिक दृष्टि

संसारमा हरेक बिहान बिस्तारै साँझमा रूपान्तरित हुन्छ। बिहान उदाएको सूर्य अस्ताउने निश्चित छ। यही नै जीवनको सत्य हो।

बुबा कहिले छोरा बन्छन्, छोरा कहिले बुबा बन्छ। आमा कहिले छोरी हुन्छिन्, छोरी कहिले आमा। समयसँगै भूमिका फेरिन्छन्, तर सम्बन्ध, मायाको गहिराइ र कर्तव्य कहिल्यै हराउँदैन।

आजको दिनले हामीलाई स्मरण गराउँछ—

👉 बुबाको अनुशासन, पसिना र संघर्ष बिना हाम्रो अस्तित्व अधुरो छ।

👉 पिताको कठोर अनुहारभित्र लुकेको मायालाई बुझ्न सक्नु नै सन्तानको ठूलो उपलब्धि हो।

👉 जीवन क्षणिक छ, त्यसैले बुबा जीवित हुँदा सम्मान गर्नु, दिवंगत भए सम्झनु नै धर्म हो।

✦ परम्परा मात्र होइन, चेतना

कुशे औँसी सिर्फ रीति–रिवाजमा सीमित छैन। यसले सामाजिक चेतना पनि दिन्छ—

बुबालाई देवत्वको प्रतीक मात्र होइन, संघर्षशील जीवनको प्रतिरूपका रूपमा हेरिन्छ।

सन्तानलाई कर्तव्य र संस्कार सम्झाउने अवसर हो।

हाम्रो संस्कृति जोगाउने माध्यम हो।

कुशे औँसी बुबाको मुख हेर्ने औँसी, केवल चाड हैन—जीवन दर्शन हो।

संसारको अनिवार्य सत्य यही हो कि "बिहान उदाएको सूर्य साँझ ढल्छ", तर त्यो सूर्यले दिएको उज्यालो कहिल्यै हराउँदैन।

त्यसरी नै बुबाको शिक्षा, संघर्ष र आशीर्वाद सन्तानको जीवनमा अनन्तकाल रहिरहन्छ।

• Jigyasanepal