मनिष राई 

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस हरेक वर्ष अगस्ट १२ मा विश्वभर मनाइन्छ। यो दिनले विश्वका युवाहरूको योगदान, उनीहरूको समस्या र भविष्यका लागि उनीहरूको भूमिकालाई उजागर गर्न महत्व राख्छ। नेपालजस्तो विकासशील देशमा युवाहरूको भूमिका अझ विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनभने यो देशको जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवाहरूले ओगटेका छन्। तर, दुर्भाग्यवश, नेपालमा रोजगारीको अभावले गर्दा युवा पलायनको समस्या तीव्र रूपमा बढ्दो छ, जसले भविष्यमा गम्भीर संकट निम्त्याउन सक्छ।

नेपालका युवाहरूको भूमिका

नेपालमा युवाहरूको भूमिका कुनै पनि देशको जस्तै अति महत्त्वपूर्ण छ। युवाहरू नयाँ सोच, जोश, र ऊर्जा लिएर आउने वर्ग हुन्, जसले समाजको परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। उनीहरू प्राविधिक विकास, सामाजिक सुधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, र अन्य धेरै क्षेत्रमा अग्रणी हुन सक्छन्। नेपालजस्तो देशमा, जहाँ जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवा वर्गमा पर्छ, उनीहरूको सक्रियता देशको विकासको मुख्य आधार हो।

युवाहरूको योगदानले न केवल देशको आर्थिक उन्नति सुनिश्चित गर्न सक्छ, तर सामाजिक न्याय, समानता, र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाहरूको सुदृढीकरणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। तर, यो सम्भावना तब मात्र वास्तविकतामा परिणत हुन्छ जब देशले युवाहरूलाई अवसर प्रदान गर्न सक्दछ। दुर्भाग्यवश, नेपालमा रोजगारीको अवसरको अभावले गर्दा युवा पलायनको समस्या तीव्र रूपमा बढ्दो छ।

रोजगारीको अभाव: एक गम्भीर समस्या

नेपालमा युवाहरूका लागि रोजगारीको अभाव लामो समयदेखि एउटा गम्भीर समस्या बनेको छ। देशको शिक्षा प्रणाली, व्यवसायिक तालिमको अभाव, र आर्थिक संरचनाले युवाहरूलाई उनीहरूको क्षमताअनुसार रोजगारी प्रदान गर्न असफल भएको छ। परिणामस्वरूप, धेरै युवा विदेश पलायन गर्न बाध्य छन्, जहाँ उनीहरू न्यून पारिश्रमिकमा काम गर्न बाध्य छन्।

नेपालमा कृषि र पर्यटन क्षेत्र प्रमुख रोजगारीका स्रोतहरू हुन्, तर यी क्षेत्रहरूमा आधुनिकिकरण र लगानीको अभावले रोजगारीको सम्भावना सीमित छ। यसका साथै, औद्योगिक विकासको कमी, व्यावसायिक तालिमको अभाव, र सरकारी नीति तथा योजनाहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनको अभावले गर्दा पनि रोजगारी सिर्जना गर्न कठिनाइ भएको छ।

बढ्दो युवा पलायन: भविष्यको संकट

रोजगारीको अभावले गर्दा बढ्दो युवा पलायन नेपालका लागि भविष्यमा गम्भीर संकट निम्त्याउने खतरा छ। हरेक वर्ष हजारौं युवा रोजगारको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन्। यो पलायनले देशलाई आर्थिक रूपमा कमजोर बनाउने मात्र होइन, भविष्यमा जनसंख्याको संरचनामा पनि गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ।

विदेशमा काम गर्ने युवाहरूले घरपरिवारलाई पठाएको रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रलाई केही हदसम्म बलियो बनाएको भए पनि, दीर्घकालमा यसले देशलाई विकासका लागि आवश्यक दक्ष जनशक्तिबाट बञ्चित गरिरहेको छ। यसले गर्दा देशभित्र उत्पादकता र नवाचारमा कमी आउन सक्ने सम्भावना छ।

नेपालका लागि समाधानका उपायहरू

नेपालमा युवा पलायनको समस्या समाधान गर्नका लागि तत्काल कदम चाल्नु आवश्यक छ। पहिलो कदमको रूपमा, देशको शिक्षा प्रणालीमा सुधार गर्न आवश्यक छ, जसले व्यावसायिक तालिम र रोजगार उन्मुख शिक्षा प्रदान गर्न सक्छ। यसले युवाहरूलाई देशमै रहन र स्वदेशमा नै रोजगार सिर्जना गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।

दोस्रो, सरकारी नीति र योजनाहरूले रोजगारी सिर्जना गर्न प्रभावकारी भूमिका खेल्नुपर्छ। सरकारले कृषि, पर्यटन, साना उद्योगहरू, र अन्य उत्पादनशील क्षेत्रहरूमा लगानी बढाउनुपर्छ। यसका साथै, विदेशी लगानी आकर्षित गर्न नीतिगत सुधार गर्न आवश्यक छ, जसले युवाहरूलाई रोजगारीको अवसर प्रदान गर्न सक्छ।

तेस्रो, प्रविधिको विकास र नवाचारलाई प्रोत्साहित गर्नका लागि सरकार र निजी क्षेत्रको सहकार्य आवश्यक छ। यो सहकार्यले नयाँ रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न र देशलाई दीर्घकालीन आर्थिक विकासको मार्गमा लैजान मद्दत गर्न सक्छ।

अन्तत: हाम्रो भविष्यको चुनौती र सम्भावना

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको अवसरमा, नेपालको युवाहरूको भूमिका, रोजगारीको अभाव, र बढ्दो युवा पलायनको समस्यालाई सम्बोधन गर्न ध्यान दिन आवश्यक छ। नेपालका युवाहरूले देशको भविष्य निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्, तर यो सम्भावना मात्र तब वास्तविकतामा परिणत हुन्छ जब देशले तिनीहरूलाई आवश्यक अवसर र समर्थन प्रदान गर्न सक्छ।

रोजगारीको अभावले गर्दा बढ्दो युवा पलायनको समस्या दीर्घकालमा देशका लागि गम्भीर संकट निम्त्याउने खतरा छ। यो संकटलाई समाधान गर्नका लागि तत्काल कदम चाल्नु आवश्यक छ, जसमा शिक्षा प्रणाली सुधार, रोजगारी सिर्जना, र प्रविधिको विकासमा लगानी प्रमुख रूपमा अघि आउँछ। 

यसरी, नेपालले युवाहरूको सामर्थ्यलाई सही तरिकाले प्रयोग गर्न सक्यो भने मात्र देशले दीर्घकालीन विकासको मार्गमा अघि बढ्न सक्छ। युवाहरूको भूमिका र योगदानले मात्र नेपाललाई समृद्ध र स्थिर भविष्यतर्फ लैजान सक्छ। यो सम्भावनालाई वास्तविकतामा परिणत गर्नका लागि, देशले तत्काल आवश्यक कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ।

           लेखक राई सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय युवा हुन । 

• Jigyasa media