काठमाडौं, चैत २६ — आजको दिन कुनै सामान्य मितिको याद मात्रै होइन। यो त्यो दिन हो, जब नेपालमा जनताको आवाजले राजकीय निर्णयलाई मोड दियो, जब कलम, कुचि र गीतहरूले पनि आन्दोलनको रथ ताने। २०४६ सालको चैत २६ – एउटा ऐतिहासिक मोड, जुन दिन पञ्चायती शासनको अन्त्य र बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना भयो।

तर, त्यो परिवर्तन केवल राजनैतिक नेतृत्वको मात्र योगदानले सम्भव भएको थिएन। त्यो आन्दोलनको यात्रामा कलाकार, साहित्यकार, पत्रकार र संस्कृतिकर्मीहरू पनि साथसाथ थिए – कसैले कविता लेखेर, कसैले सडक नाटक खेलेर, कसैले प्रदर्शनमा आफूलाई गिरफ्तार गराएर।

जब रचना विद्रोह बन्छ

१९८९ (२०४६ साल) को त्यो युग, जब गीतहरू गुनगुनाउनु पनि साहसको विषय थियो, जब साहित्यले जनताको पीडा बोलेको थियो। "जनआन्दोलन" भन्ने शब्द आफैंमा एउटा कथा हो – जहाँ नायकहरू केवल संसदभित्र होइन, सडकमा, मञ्चमा, अनि रचनामा पनि थिए।

"त्यो बेला म एक जना कवि थिएँ, आज पनि छु," आन्दोलनमा समर्पित एक साहित्यकारको भनाइ थियो, “तर त्यो दिन लेख्नुभन्दा अगाडि, म जनताको नारासँगै गिरफ्तार हुन तयार थिएँ।”

कलाले बोलेको विद्रोह

२०४६ सालको जनआन्दोलनमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पुनःस्थापित गर्न कलाकारहरूका टोलिहरू घरघर पुग्थे। टोलटोलमा नाटक प्रदर्शन, गीतको कन्सर्ट, अनि कविता वाचन हुन्थ्यो।
साँच्चै भन्ने हो भने, त्यो आन्दोलन केवल राजनीतिक दवाब होइन, सांस्कृतिक विद्रोह पनि थियो।

कतिपय ठाउँमा कलाकारहरूलाई गिरफ्तार गरियो – उनीहरूले हातमा ढालिएको ब्यानर होस् वा स्वरमा घन्किएको गीत – शासकहरूलाई असहज बनाइदिएको थियो। कलाले बोल्दा कुर्सी काँपेको थियो।

आज फेरि एक स्मरण : जनताको दिन, जनताको गीत

आज, चैत २६ – जनआन्दोलन दिवस। ती दिनहरू सम्झनाको एलबमजस्तै फर्किएका छन्, जहाँ सहरका भित्ताहरू नाराले भरिएका थिए, अनि कवितामा आक्रोश लप्किरहेको थियो।

शिक्षकहरू, गायकहरू, पत्रकारहरू, कविहरू, चित्रकारहरू – सबै कुनै न कुनै रूपले सहभागी थिए जनताको पक्षमा कलाको प्रयोग गर्दै। आज उनीहरूलाई स्मरण गर्ने दिन हो, जसले आवाज उठाएका थिए, कलाको माध्यमबाट विद्रोह बोलेका थिए।

इतिहासको त्यो बलियो पाना : चैत २६

२००७ सालमा स्थापना भएको प्रजातन्त्रलाई २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले हटाएर पञ्चायती शासन लागू गरे। त्यो शासन व्यवस्था तीन दशक टिक्यो।
तर विसं २०४६ फागुन ७ गतेदेखि सुरु भएको आन्दोलन चैत २६ मा निर्णायक मोडमा पुग्यो। त्यस दिन तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना गर्ने घोषणा गरे।

आज पनि त्यसैको सम्झनामा चैत २६ लाई ‘जनआन्दोलन दिवस’ का रूपमा मनाइन्छ। तर आजको स्मरण केवल राजा र नेता सम्झनको लागि होइन,
यो त कविता लेख्दै गिरफ्तारी दिएकाहरूको कथा सम्झनको दिन हो।

• Jigyasa media