काठमाडौँ । आज (साउन २५, आइतबार) काठमाडौं उपत्यकासहित देशभर गाईजात्रा पर्व विविध कार्यक्रमसहित मनाइँदैछ। नेवार समुदायको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक गौरवको रूपमा परिचित यो पर्व भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म आठ दिनसम्म चल्ने परम्परा छ। यस अवसरमा सरकारले काठमाडौं उपत्यकामा सार्वजनिक बिदा दिएको छ।

गाईजात्रा दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा श्रद्धा र हास्यको मिश्रणमा मनाइने अद्वितीय पर्व हो। आजका दिन गाई वा मानिसलाई गाईको भेषमा सिँगारी नगर परिक्रमा गराउने चलन छ। सहभागीलाई दूध, फलफूल, चिउरा, दही, रोटी र अन्न दान गर्ने परम्परा रहिआएको छ। विश्वास अनुसार, यसरी परिक्रमा गर्दा दिवङ्गत आत्माले वैतरणी नदी सहजै पार गर्न मद्दत पुग्छ।

यो पर्वको ऐतिहासिक शुरुवात राजा प्रताप मल्लको पालामा भएको मानिन्छ। पुत्रशोकमा डुबेकालाई संसारको मृत्यु पीडा देखाउन उनले जनतालाई आफ्ना दिवङ्गत आफन्तको नाममा गाईजात्रा निकाल्ने आदेश दिएका थिए। त्यसपछि हास्यव्यङ्ग्यको प्रचलन सुरु भयो, जसले सामाजिक विकृति, विसङ्गति र सत्ता–व्यवस्थाप्रति समेत टिप्पणी गर्ने परम्परा बसायो।

गाईजात्राको मुख्य रौनक काठमाडौं, पाटन र भक्तपुरमा देखिए पनि बनेपा, धुलिखेल, पनौती, बाह्रविसे, त्रिशूली, दोलखा, खोटाङ, भोजपुर, चैनपुर, इलाम, धरान, विराटनगर, वीरगञ्ज, हेटौँडा, पोखरा लगायत नेवार समुदाय बसोबास रहेका सहरमा विशेष धुमधाम हुन्छ। हनुमानढोकास्थित राजदरबार हुँदै गाईजात्रा पास गर्ने पुरानो परम्परा अझै कायम छ।

पञ्चायती शासन कालमा २०१७ सालको ‘कू’ पछि गाईजात्रामा व्यङ्ग्य रोक लगाइए पनि २०३३ सालदेखि नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानले महोत्सवको रूपमा फेरि सुरु गर्‍यो। आज पनि हास्यव्यङ्ग्य कलाकार, संगीत, नाचगान, प्रहसन र सामाजिक सन्देशले यो पर्वलाई जीवन्त बनाउँछन्।

पाटनमा प्रदर्शन गरिने सत्ययुगको धान–चामलको नमूना र ठमेलमा देखाइने स्वर्ण तथा रजताक्षरमा लेखिएका पुस्तक यस दिनका विशेष आकर्षण मानिन्छन्। आधुनिक समयमा पनि गाईजात्रा समाजको दर्पण बनेको छ, जसले विकृति उजागर गर्दै हाँस्ने र सोच्न प्रेरित गर्ने गर्छ।

• Jigyasanepal