काठमाण्डौ ।

नेपाल तथा भारतलगायत हिन्दू धर्मावलम्बी समुदायमा विशेष रूपमा मनाइने सरस्वती पूजा केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई ज्ञान, विद्या, र सिर्जनात्मकताको सम्मान गर्ने पर्व पनि हो। वसन्त पञ्चमीका दिन विशेष रूपमा पूजा गरिने देवी सरस्वतीलाई विद्या, संगीत, कला, र वाग्देवीका रूपमा सम्मान गरिन्छ।

सरस्वती देवीको महत्त्व र किंवदन्ती

हिन्दू धर्मशास्त्रका अनुसार, सरस्वती देवी ब्रह्माजीका मानस पुत्री हुन्। विश्व सृष्टि गर्दा ब्रह्माजीले आफ्नो सिर्जनालाई सुन्दर, सुव्यवस्थित, र सजीव बनाउनका लागि ज्ञानकी देवी सरस्वतीलाई उत्पन्न गरे। देवी सरस्वतीले ब्रह्माजीलाई सृष्टि निर्माणमा मार्गदर्शन मात्र गरिनन्, मानव समुदायलाई विद्या, संगीत, र वाणीको शक्तिबारे जानकारी गराइन्।

वेदहरूमा सरस्वतीलाई ‘वाग्देवी’ अर्थात् वाणीकी देवी भनेर वर्णन गरिएको छ। ऋग्वेदमा सरस्वतीलाई पवित्र नदीका रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ, जसले मानिसलाई आध्यात्मिक शुद्धता प्रदान गर्छिन्।

सरस्वती पूजाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

नेपालमा सरस्वती पूजाको परम्परा प्राचीन समयदेखि नै रहिआएको छ। लिच्छविकालदेखि मल्लकालसम्मका विभिन्न अभिलेखहरूमा यो पर्वको महत्त्व उल्लेख गरिएको पाइन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा रहेको स्वयम्भूनाथ परिसर, हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, पाटन, भक्तपुर तथा पिङ्गलास्थानको सरस्वती मन्दिरमा पूजाका विशेष कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।

विद्यार्थीहरूका लागि यो पर्व अत्यन्त विशेष हुने गर्दछ। नेपालका विद्यालय, कलेज, तथा विश्वविद्यालयहरूमा यो दिन कलम, पुस्तक, र साङ्गीतिक सामग्रीहरूलाई देवीको चरणमा अर्पण गरेर आशिर्वाद लिने परम्परा छ।

सरस्वती पूजाका परम्परा र विधि

सरस्वती पूजाका दिन बिहानै स्नान गरेर सेतो वस्त्र धारण गर्ने प्रचलन छ। पूजास्थलमा सरस्वती देवीको प्रतिमा वा चित्र स्थापना गरिन्छ। त्यसपछि शुद्ध मनले दुग्ध, अक्षता, मालाहरू चढाएर सरस्वती मन्त्र जपिन्छ।

महत्त्वपूर्ण विधिहरू:

१. कलम–पुस्तक पूजा – विद्यार्थीहरूले आफ्नो कलम, कपी, पुस्तकहरू देवी सरस्वतीको चरणमा अर्पण गरेर पढाइमा सफलता पाउने आशीर्वाद लिन्छन्।

२.. संगीत–कला पूजा – संगीतकार, कवि, लेखक, तथा कलाकारहरूले देवी सरस्वतीलाई श्रद्धास्वरूप आफ्नो वाद्ययन्त्र र सिर्जनाहरू समर्पण गर्छन्।

३. विशेष भोज – पूजापछि केशरी भात, दही, चना, र फलफूल वितरण गरिन्छ।

समाजमा सरस्वती पूजाको प्रभाव

विद्यार्थी मात्र होइन, लेखक, पत्रकार, तथा अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि पनि यो पर्व प्रेरणाको स्रोत हो। ज्ञानको सम्मान गर्ने परम्पराले नेपालमा शैक्षिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रलाई अगाडि बढाउन महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

आजको समयमा प्रविधिले शिक्षण विधि परिवर्तन गरे पनि सरस्वती पूजाको महत्त्व झन् बढेको छ। डिजिटल युगमा पनि सरस्वतीको आराधना गर्ने परम्परा कायम रहनु, ज्ञान र विद्या प्रति मानव समाजको गहिरो आस्थालाई दर्शाउँछ।

सरस्वती पूजा केवल धार्मिक विधि मात्र होइन, यो एक सांस्कृतिक चेतनाको अभियान पनि हो। विद्या, कला, र चेतनाको प्रकाश फैलाउने यो पर्वले पुस्ता दरपुस्ता मानव सभ्यतालाई अगाडि बढाइरहेको छ। नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर छरिएर रहेका हिन्दूहरूका लागि सरस्वती पूजा आत्मज्ञान, अनुशासन, र सिर्जनात्मकताको स्रोत बन्न पुगेको छ।

“ज्ञान र सिर्जनशीलतामा अन्धकार नहोस्, विद्या र विवेकको उज्यालो सधैं रहोस्। सरस्वती पूजाको शुभकामना।”

• Jigyasa media